Cynk – właściwości, niedobór, na odporność, włosy i skórę

Częste przeziębienia, które „chodzą po domu" i nie chcą odpuścić. Wypadające garściami włosy. Trądzik, który nie reaguje na kolejne kosmetyki. Rany, które goją się wolniej niż kiedyś. Dziwnie spłaszczony smak potraw. Na pierwszy rzut oka to objawy z zupełnie różnych „bajek" – a jednak bardzo często łączy je jeden, niepozorny mianownik: cynk.

Ten pierwiastek śladowy, którego dorosły organizm zawiera zaledwie 2–3 gramy, jest niezbędny do działania ponad 300 enzymów i bierze udział praktycznie w każdym kluczowym procesie życiowym – od podziału komórek, przez pracę układu odpornościowego, po syntezę DNA i gojenie tkanek. Mimo tak fundamentalnej roli niedobór cynku pozostaje jednym z najczęściej niedoszacowanych problemów żywieniowych na świecie. Szacuje się, że niedostateczne spożycie cynku może dotyczyć około 17% populacji globalnej, a narażone są nie tylko kraje rozwijające się, lecz także osoby starsze, wegetarianie i weganie, osoby z chorobami przewodu pokarmowego czy intensywnie trenujący sportowcy.

W tym artykule wyjaśniamy, za co dokładnie odpowiada cynk, jak rozpoznać jego niedobór i kto jest na niego najbardziej narażony. Sprawdzimy, co naprawdę mówi nauka o cynku na odporność, włosy i skórę, przyjrzymy się powiązaniom z tarczycą i płodnością, a na koniec – co najważniejsze z praktycznego punktu widzenia – porównamy formy cynku w suplementach i podpowiemy, jaki cynk wybrać, jak go dawkować oraz z czym łączyć, a czego unikać.

Rola cynku w organizmie – dlaczego jest tak ważny

Cynk to drugi – po żelazie – najobficiej występujący mikroelement w organizmie człowieka. Choć jego całkowita pula to zaledwie 2–3 gramy, jest on rozproszony niemal we wszystkich tkankach: najwięcej znajdziemy go w mięśniach i kościach, ale wysokie stężenia występują też w skórze, wątrobie, siatkówce oka oraz w gruczole krokowym i nasieniu. Co istotne, organizm nie magazynuje cynku w sposób, który pozwalałby na łatwe „dorzucanie do zapasu" – dlatego potrzebuje jego regularnej, codziennej podaży z diety.

Kofaktor setek enzymów

Najważniejsza funkcja cynku ma charakter strukturalny i katalityczny. Pierwiastek ten jest niezbędnym kofaktorem ponad 300 enzymów uczestniczących w metabolizmie węglowodanów, białek, tłuszczów oraz kwasów nukleinowych. Cynk wchodzi też w skład tzw. palców cynkowych (zinc fingers) – motywów strukturalnych w białkach, które umożliwiają im wiązanie się z DNA i regulację ekspresji genów. Dzięki temu cynk steruje, które geny w komórce zostaną „włączone", a które „wyłączone".

Do najważniejszych obszarów działania cynku należą:

• Odporność – cynk jest niezbędny do rozwoju i prawidłowego funkcjonowania komórek układu odpornościowego, w tym limfocytów T, limfocytów B i komórek NK. Jego niedobór upośledza odpowiedź immunologiczną.
• Synteza DNA i podział komórek – bez cynku komórki nie mogą się prawidłowo namnażać, co tłumaczy jego krytyczną rolę w tkankach o szybkim obrocie (skóra, błony śluzowe, mieszki włosowe).
• Skóra, włosy i paznokcie – cynk wspiera odnowę naskórka, produkcję kolagenu i gojenie ran.
• Wzrok – siatkówka oka należy do tkanek o najwyższym stężeniu cynku; pierwiastek ten uczestniczy w metabolizmie witaminy A i prawidłowym widzeniu.
• Smak i węch – cynk jest składnikiem białek odpowiedzialnych za prawidłowe odczuwanie smaku; jego niedobór prowadzi do zaburzeń smaku (dysgeuzji).
• Płodność i gospodarka hormonalna – cynk uczestniczy w syntezie i regulacji wielu hormonów, w tym testosteronu, oraz w prawidłowym dojrzewaniu komórek rozrodczych.
• Działanie antyoksydacyjne – cynk jest składnikiem dysmutazy ponadtlenkowej (Cu/Zn-SOD), kluczowego enzymu chroniącego komórki przed stresem oksydacyjnym.

Cynk należy więc do tych pierwiastków, których po prostu nie da się czymś zastąpić. Jeśli interesuje Cię szersze spojrzenie na mikroelementy istotne dla zdrowia, warto zajrzeć do kategorii Minerały i pierwiastki, w której znajdziesz preparaty wspierające codzienną równowagę mineralną.

Niedobór cynku – objawy i kto jest narażony

Niedobór cynku rozwija się zwykle podstępnie. Łagodny, subkliniczny deficyt – najczęstszy w krajach rozwiniętych – daje objawy niespecyficzne, łatwe do przypisania zmęczeniu, stresowi czy „słabej kondycji". A ponieważ tylko niewielka część cynku krąży we krwi, standardowe oznaczenie jego stężenia w surowicy bywa zawodne i nie zawsze odzwierciedla rzeczywiste zasoby ustrojowe. Poniżej omawiamy najczęściej opisywane sygnały – to zestawienie typowych objawów z literatury, a nie lista diagnostyczna. Rozpoznanie niedoboru należy do lekarza.

Wypadanie włosów

Mieszki włosowe to tkanka o wyjątkowo szybkim tempie podziałów komórkowych, dlatego są szczególnie wrażliwe na niedobory cynku. Badania obserwacyjne wskazują, że osoby z różnymi typami łysienia – w tym z łysieniem plackowatym i telogenowym – mają istotnie niższe stężenia cynku w surowicy niż osoby zdrowe. W jednym z badań średnie stężenie cynku u pacjentów z wypadaniem włosów wynosiło 84,3 µg/dl wobec 97,9 µg/dl w grupie kontrolnej. Warto podkreślić: niedobór cynku to tylko jedna z możliwych przyczyn wypadania włosów, a suplementacja pomaga przede wszystkim wtedy, gdy faktycznie występuje deficyt.

Częste i przedłużające się infekcje

Skoro cynk jest niezbędny do prawidłowej pracy limfocytów i innych komórek odpornościowych, jego niedobór osłabia zdolność organizmu do obrony przed patogenami. Osoby z deficytem cynku częściej zapadają na infekcje, a te trwają u nich dłużej i mają cięższy przebieg. Nawracające przeziębienia, anginy czy infekcje dróg oddechowych bywają jednym z pierwszych sygnałów, że z gospodarką cynkową dzieje się coś niedobrego.

Problemy ze skórą – trądzik i wolne gojenie ran

Cynk odgrywa kluczową rolę w odnowie naskórka i procesach naprawczych skóry. Jednym z klasycznych, dobrze udokumentowanych objawów niedoboru jest upośledzone gojenie ran – w warunkach deficytu cynku regeneracja tkanek przebiega wolniej i jest mniej skuteczna. Niedobór wiąże się też z trądzikiem: metaanaliza obejmująca 25 badań i ponad 2400 uczestników wykazała, że osoby z trądzikiem mają niższe stężenia cynku w surowicy, a suplementacja prowadziła do istotnego zmniejszenia liczby zapalnych zmian (grudek).

Zaburzenia smaku i węchu

Spłaszczony, „metaliczny" lub po prostu osłabiony smak potraw (dysgeuzja), a czasem także zaburzenia węchu, należą do charakterystycznych objawów niedoboru cynku. Wynika to z tego, że pierwiastek ten jest składnikiem białek odpowiedzialnych za prawidłowe funkcjonowanie kubków smakowych.

Wolniejszy wzrost u dzieci

Historycznie to właśnie zahamowanie wzrostu u dzieci i młodzieży doprowadziło do odkrycia znaczenia cynku dla zdrowia człowieka – pierwszy przypadek niedoboru u ludzi opisano u nastoletnich chłopców z karłowatością i opóźnionym dojrzewaniem płciowym. Cynk jest niezbędny do podziałów komórkowych i wzrostu, dlatego jego deficyt w okresie rozwojowym może prowadzić do zahamowania wzrostu (stunting) i opóźnionego dojrzewania.

Pozostałe objawy

Do innych sygnałów mogących sugerować niedobór należą: przewlekłe zmęczenie, łamliwe paznokcie z białymi plamkami, biegunki, obniżony apetyt, gorsza koncentracja, a u mężczyzn – obniżona płodność i spadek libido.

Kto jest szczególnie narażony na niedobór cynku?

• Wegetarianie i weganie – cynk z produktów roślinnych jest gorzej przyswajalny (z powodu fitynianów), a dieta roślinna często dostarcza go mniej.
• Osoby starsze – z wiekiem spada zarówno spożycie, jak i wchłanianie cynku.
• Osoby z chorobami przewodu pokarmowego – choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy stany po operacjach bariatrycznych upośledzają wchłanianie.
• Kobiety w ciąży i karmiące – mają zwiększone zapotrzebowanie.
• Sportowcy – tracą cynk z potem i moczem podczas intensywnego wysiłku.
• Osoby nadużywające alkoholu – alkohol zwiększa wydalanie cynku i zmniejsza jego wchłanianie.
• Osoby przyjmujące przewlekle niektóre leki – m.in. diuretyki czy inhibitory pompy protonowej.

Cynk na odporność – co mówi nauka?

Spośród wszystkich funkcji cynku jego rola immunologiczna jest najlepiej poznana i najczęściej wykorzystywana w praktyce. Cynk jest dosłownie „paliwem" dla układu odpornościowego: uczestniczy w dojrzewaniu i aktywacji limfocytów T, wpływa na równowagę między poszczególnymi typami odpowiedzi immunologicznej, reguluje produkcję cytokin oraz funkcjonowanie bariery nabłonkowej – pierwszej linii obrony przed drobnoustrojami.

Mechanizm jest dwukierunkowy. Z jednej strony niedobór cynku upośledza odporność – prowadzi do zaniku grasicy (gdzie dojrzewają limfocyty T), zmniejszenia liczby i aktywności komórek odpornościowych oraz zwiększonej podatności na infekcje. Z drugiej strony uzupełnienie niedoboru przywraca prawidłową funkcję immunologiczną. To dlatego cynk jest tak często zestawiany z witaminą D i selenem w preparatach wspierających odporność – więcej takich produktów znajdziesz w kategorii Układ odpornościowy.

Warto jednak zachować rzetelność: cynk nie jest „tarczą" gwarantującą brak infekcji – więcej o tym, co naprawdę pomaga przy przeziębieniu, przeczytasz w naszym artykule o przeziębieniu i jego leczeniu. Działa przede wszystkim wtedy, gdy organizm ma jego niedostatek lub gdy jego zapotrzebowanie rośnie (np. w sezonie infekcyjnym, przy intensywnym wysiłku). U osoby dobrze odżywionej i bez deficytu dodatkowe „megadawki" cynku nie zwiększą odporności ponad normę – a w nadmiarze mogą wręcz zaszkodzić.

Dlaczego cynk jest tak ważny dla odporności u osób starszych?

Wraz z wiekiem dochodzi do tzw. immunosenescencji – stopniowego osłabienia układu odpornościowego, które przejawia się m.in. zanikiem grasicy, gorszą odpowiedzią na szczepienia i większą podatnością na infekcje. U seniorów bardzo często współwystępuje niedobór cynku, wynikający z mniejszego spożycia, gorszego wchłaniania oraz częstszego przyjmowania leków zaburzających gospodarkę mineralną. Badania Prasada i innych autorów wskazują, że niedobór cynku może być jednym z czynników nasilających immunosenescencję, a jego uzupełnienie u osób z deficytem poprawia parametry odporności i może zmniejszać częstość infekcji.

Cynk na włosy i skórę

Skóra zawiera około 5% całkowitej puli cynku w organizmie, a mieszki włosowe – jako tkanka o intensywnych podziałach komórkowych – należą do struktur szczególnie zależnych od dostępności tego pierwiastka. Cynk wspiera kondycję skóry i włosów na kilku poziomach jednocześnie.

Cynk a skóra

• Gojenie ran i regeneracja – cynk jest niezbędny w każdej fazie gojenia: od reakcji zapalnej, przez tworzenie nowej tkanki, po przebudowę macierzy zewnątrzkomórkowej. W warunkach niedoboru gojenie jest wolniejsze, a suplementacja u osób z deficytem przyspiesza regenerację.
• Działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne – cynk ogranicza aktywność bakterii związanych z trądzikiem oraz hamuje procesy zapalne w skórze.
• Łojotok i trądzik – dzięki wpływowi na metabolizm androgenów i wydzielanie łoju cynk bywa stosowany pomocniczo w trądziku; metaanaliza potwierdza zmniejszenie liczby zmian zapalnych po suplementacji.

Cynk a włosy

Niedobór cynku jest dobrze udokumentowaną przyczyną wypadania włosów, a osoby z różnymi typami łysienia wykazują niższe jego stężenia w surowicy. Cynk uczestniczy w prawidłowym cyklu wzrostu włosa oraz w funkcjonowaniu gruczołów wokół mieszka. Trzeba jednak pamiętać o ważnym zastrzeżeniu: suplementacja cynku poprawia kondycję włosów przede wszystkim wtedy, gdy przyczyną problemu jest jego niedobór. Jeśli wypadanie wynika z innych przyczyn (np. androgenowych, hormonalnych, autoimmunologicznych), sam cynk nie rozwiąże problemu.

Osoby, które chcą wspierać kondycję skóry, włosów i paznokci od wewnątrz, znajdą odpowiednie preparaty w kategorii Skóra i włosy. Cynk dobrze sprawdza się tu w formie dobrze przyswajalnego chelatu – na przykład jako Cynk Organiczny Chelat.

Cynk i tarczyca – powiązania

Związek między cynkiem a tarczycą bywa pomijany, a jest istotny. Cynk uczestniczy w metabolizmie hormonów tarczycy na kilku poziomach: reguluje aktywność dejodynaz – enzymów odpowiedzialnych za przekształcanie nieaktywnej tyroksyny (T4) w aktywną trijodotyroninę (T3) – oraz wpływa na syntezę TRH i TSH. Cynk jest też składnikiem strukturalnym receptorów hormonów tarczycy oraz białek (palców cynkowych) regulujących ekspresję genów związanych z syntezą tych hormonów.

W praktyce oznacza to dwukierunkową zależność: niedobór cynku może upośledzać konwersję T4 do T3 i przyczyniać się do gorszej pracy tarczycy, a z kolei niedoczynność tarczycy może pogarszać gospodarkę cynkową. Właśnie dlatego cynk często występuje w preparatach razem z selenem – drugim pierwiastkiem kluczowym dla tarczycy. Połączenie cynku, selenu i witaminy D znajdziesz m.in. w preparacie Witamina D3 + Cynk i Selen.

Cynk a płodność (mężczyźni i kobiety)

Gruczoł krokowy i nasienie należą do tkanek o najwyższym stężeniu cynku w całym organizmie. U mężczyzn cynk uczestniczy w produkcji testosteronu oraz w prawidłowym wytwarzaniu i dojrzewaniu plemników. Klasyczne badanie Prasada wykazało wyraźny związek między statusem cynku a poziomem testosteronu: u młodych mężczyzn poddanych dietetycznemu ograniczeniu cynku stężenie testosteronu istotnie spadło, a u starszych mężczyzn z łagodnym niedoborem 6-miesięczna suplementacja niemal podwoiła stężenie testosteronu (z 8,3 do 16,0 nmol/l).

U kobiet cynk jest niezbędny do prawidłowego rozwoju i dojrzewania komórki jajowej (oocytu) oraz do wczesnych etapów rozwoju zarodka. Jego niedobór tuż przed poczęciem zaburza dojrzewanie komórki jajowej i obniża jej jakość, dlatego cynk należy do mikroelementów istotnych w okresie prekoncepcyjnym.

Formy cynku w suplementach – która jest najlepsza?

Sam cynk (jako pierwiastek) nie występuje w tabletce „luzem" – zawsze jest związany z jakimś nośnikiem, a to, z czym jest połączony, decyduje o jego biodostępności oraz o tolerancji żołądkowej.

Chelat cynku (diglicynian / bisglicynian)

Chelat aminokwasowy, w którym cynk jest „opakowany" w dwie cząsteczki glicyny. To forma o jednej z najlepszych biodostępności i bardzo dobrej tolerancji żołądkowej. W badaniu z randomizacją porównującym bisglicynian z glukonianem, po pojedynczej dawce 15 mg cynku stężenie pierwiastka we krwi było istotnie wyższe po podaniu bisglicynianu. Glicynian dobrze radzi sobie też w obecności fitynianów, co czyni go atrakcyjnym wyborem przy diecie roślinnej.

Pikolinian cynku

Cynk związany z kwasem pikolinowym. W klasycznym badaniu krzyżowym pikolinian okazał się lepiej przyswajalny niż cytrynian i glukonian – tylko w jego przypadku odnotowano istotny wzrost poziomu cynku we włosach, moczu i erytrocytach po 4 tygodniach suplementacji.

Glukonian, cytrynian, siarczan i tlenek cynku

Glukonian to najczęściej stosowana forma w pastylkach do ssania „na przeziębienie" – ma dobrą biodostępność i tolerancję, jest tania i szeroko dostępna. Cytrynian to solidna, uniwersalna forma o przyswajalności porównywalnej z glukonianem. Siarczan jest tani, ale gorzej tolerowany przez żołądek. Tlenek zawiera dużo cynku „na papierze", ale ma najniższą biodostępność spośród popularnych form.

Wniosek praktyczny: jeśli zależy Ci na połączeniu wysokiej przyswajalności z dobrą tolerancją, sięgnij po chelat (bisglicynian) lub pikolinian. Dobrym, dobrze przyswajalnym wyborem jest Cynk Organiczny Chelat. Glukonian i cytrynian to rozsądne, ekonomiczne alternatywy.

Dawkowanie cynku – normy i bezpieczne limity

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) określa referencyjne wartości spożycia (PRI) dla dorosłych w zależności od podaży fitynianów na poziomie ok. 7,5–12,7 mg/dobę dla kobiet oraz 9,4–16,3 mg/dobę dla mężczyzn. Orientacyjne dzienne zapotrzebowanie:

• Dorosłe kobiety: ok. 8 mg (więcej w ciąży i podczas karmienia)
• Dorośli mężczyźni: ok. 11 mg
• Dzieci: w zależności od wieku, zwykle 3–8 mg
• Kobiety w ciąży / karmiące: zwiększone zapotrzebowanie (ok. 9–13 mg)

Cynku nie należy przedawkowywać. Zbyt wysokie dawki przyjmowane przewlekle zaburzają wchłanianie miedzi i mogą prowadzić do jej niedoboru, a także osłabiać odporność. Tolerowany górny poziom spożycia (UL) dla dorosłych ustalony przez EFSA wynosi 25 mg cynku na dobę z wszystkich źródeł łącznie (normy IOM podają 40 mg).

Z czym łączyć, a czego unikać?

Cynk dobrze współgra z witaminą D (wspólne wsparcie odporności), selenem (duet kluczowy dla tarczycy), witaminą A (cynk uczestniczy w jej metabolizmie) oraz witaminą C z aceroli, często łączoną z cynkiem w preparatach na odporność. Wygodne połączenie cynku z witaminą D i selenem oferuje preparat Witamina D3 + Cynk i Selen, a szerszy wybór preparatów wieloskładnikowych znajdziesz w kategorii Witaminy i minerały.

Uważaj natomiast na antagonistów wchłaniania cynku:

• Miedź (Cu) – najważniejsza interakcja. Wysokie dawki cynku konkurują z miedzią o wchłanianie i mogą wywołać jej niedobór. Przy długotrwałej suplementacji wyższymi dawkami warto zadbać o miedź (często w proporcji ok. 10–15 mg cynku : 1 mg miedzi).
• Żelazo (Fe) – duże dawki żelaza i cynku przyjmowane jednocześnie wzajemnie ograniczają swoje wchłanianie; warto je rozdzielać w czasie.
• Wapń – w dużych ilościach może ograniczać wchłanianie cynku.
• Fityniany (z pełnych ziaren, strączków, orzechów) – najsilniejszy roślinny inhibitor wchłaniania. Moczenie, kiełkowanie i fermentacja zmniejszają ich zawartość.
• Kawa i herbata – pite bezpośrednio z suplementem mogą nieco obniżać wchłanianie.

Cynk przy przeziębieniu – czy działa?

To jeden z lepiej przebadanych obszarów. Pastylki do ssania z cynkiem (zinc lozenges) przyjmowane od początku objawów mogą skracać czas trwania przeziębienia. W systematycznym przeglądzie Hemilä z 2011 roku pastylki z cynkiem skracały czas trwania przeziębienia, przy czym efekt zależał od dawki – większe dzienne dawki (powyżej ok. 75 mg/dobę w formie pastylek) wiązały się z istotnie większym skróceniem objawów.

• Forma ma znaczenie – chodzi o pastylki do ssania, które uwalniają cynk miejscowo, a nie o połykane tabletki.
• Czas startu – efekt jest największy, gdy cynk zostanie zastosowany jak najszybciej po pojawieniu się pierwszych objawów (najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin).
• Wysokie dawki = krótkoterminowo – dawki rzędu 75+ mg/dobę stosuje się tylko przez kilka dni trwania przeziębienia, nie na stałe.
• To nie profilaktyka – dane dotyczą skracania trwania już rozpoczętej infekcji, a nie zapobiegania jej.

Cynk w diecie – najlepsze źródła pokarmowe

Najlepiej przyswajalny cynk pochodzi ze źródeł zwierzęcych (białko zwierzęce zwiększa jego wchłanianie), podczas gdy źródła roślinne zawierają fityniany utrudniające przyswajanie. Najbogatsze źródła to: ostrygi (absolutny rekordzista), czerwone mięso i podroby, mięso drobiowe, nasiona dyni i słonecznika, orzechy (nerkowce, migdały), rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, jaja i sery oraz kakao i gorzka czekolada.

Biodostępność cynku z diety zachodniej szacuje się przeciętnie na ok. 20–40%, ale decydujący jest stosunek molowy fitynianów do cynku (P:Zn). Wskazówka dla diety roślinnej: moczenie strączków i zbóż, kiełkowanie nasion oraz wybieranie pieczywa na zakwasie znacząco redukują zawartość fitynianów.

Cynk działa najlepiej jako element szerszej strategii zdrowotnej. Przeczytaj nasz artykuł o berberynie, która – podobnie jak cynk – wspiera metabolizm glukozy. Jeśli chcesz wzmocnić odporność kompleksowo, sprawdź też artykuł o echinacea – jeżówce purpurowej. Warto łączyć cynk z kwasami omega-3, a przy problemach z cholesterolem sprawdź nasz artykuł o naturalnych sposobach obniżania LDL.

Bibliografia

1. Prasad A.S.: Discovery of Human Zinc Deficiency: Its Impact on Human Health and Disease. Advances in Nutrition, 2013; 4(2): 176–190. DOI: 10.3945/an.112.003210
2. Wessells K.R., Brown K.H.: Estimating the Global Prevalence of Zinc Deficiency. PLoS ONE, 2012; 7(11): e50568. DOI: 10.1371/journal.pone.0050568
3. Roohani N., Hurrell R., Kelishadi R., Schulin R.: Zinc and its importance for human health: An integrative review. Journal of Research in Medical Sciences, 2013; 18(2): 144–157. PMID: 23914218
4. Lin P.H., Sermersheim M., Li H. i wsp.: Zinc in Wound Healing Modulation. Nutrients, 2018; 10(1): 16. DOI: 10.3390/nu10010016
5. Prasad A.S., Mantzoros C.S., Beck F.W. i wsp.: Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults. Nutrition, 1996; 12(5): 344–348. DOI: 10.1016/S0899-9007(96)80058-X
6. Garner T.B., Hester J.M., Carothers A., Diaz F.J.: Role of zinc in female reproduction. Biology of Reproduction, 2021; 104(5): 976–994. DOI: 10.1093/biolre/ioab023
7. Kil M.S., Kim C.W., Kim S.S.: Analysis of Serum Zinc and Copper Concentrations in Hair Loss. Annals of Dermatology, 2013; 25(4): 405–409. DOI: 10.5021/ad.2013.25.4.405
8. Yee B.E., Richards P., Sui J.Y., Marsch A.F.: Serum zinc levels and efficacy of zinc treatment in acne vulgaris: A systematic review and meta-analysis. Dermatologic Therapy, 2020; 33(6): e14252. DOI: 10.1111/dth.14252
9. Severo J.S., Morais J.B.S., de Freitas T.E.C. i wsp.: The Role of Zinc in Thyroid Hormones Metabolism. International Journal for Vitamin and Nutrition Research, 2019; 89(1-2): 80–88. DOI: 10.1024/0300-9831/a000262
10. Gandia P., Bour D., Maurette J.M. i wsp.: A bioavailability study comparing two oral formulations containing zinc (Zn bis-glycinate vs. Zn gluconate). International Journal for Vitamin and Nutrition Research, 2007; 77(4): 243–248. DOI: 10.1024/0300-9831.77.4.243
11. Barrie S.A., Wright J.V., Pizzorno J.E. i wsp.: Comparative absorption of zinc picolinate, zinc citrate and zinc gluconate in humans. Agents and Actions, 1987; 21(1-2): 223–228. DOI: 10.1007/BF01974946
12. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA): Scientific Opinion on Dietary Reference Values for zinc. EFSA Journal, 2014; 12(10): 3844. DOI: 10.2903/j.efsa.2014.3844
13. Hemilä H.: Zinc Lozenges May Shorten the Duration of Colds: A Systematic Review. The Open Respiratory Medicine Journal, 2011; 5: 51–58. DOI: 10.2174/1874306401105010051